हिप्नोसिस: diferenças entre revisões

Fonte: Reincarnatiopedia
Bot: Created Hypnosis article in Haryanvi
Bot: Created Hypnosis article in Konkani
Linha 1: Linha 1:
'''हिप्नोसिस''' (Hypnosis) एक ऐसी मनोवैज्ञानिक अवस्था हवे जिसमें व्यक्ति के ध्यान केंद्रित करे की क्षमता बढ़ जावे हवे, आ उसकी चेतना के स्तर में बदलाव आवे हवे। इसमें व्यक्ति अधिक सुझावशील (suggestible) हो जावे हवे, मने कि हिप्नोथेरेपिस्ट द्वारा दिए गए सुझावों के प्रति उसकी प्रतिक्रिया बढ़िया होवे हवे। इसे अक्सर "सम्मोहन" या "त्रान्स" कहल जावे हवे, लेकिन ये नींद या बेहोशी ना हवे। हिप्नोसिस एक सहयोगी प्रक्रिया हवे जिसमें हिप्नोथेरेपिस्ट आ व्यक्ति (सब्जेक्ट) दोनों का योगदान होवे हवे।
{{साचो:म्हत्वाचें लेख}}
'''हिप्नोसिस''' ही एक मानसीक प्रक्रिया आसा, जिचे वरवीं एका व्यक्तीक अदीक एकाग्र, केंद्रीत आनी शांत अवस्थेंत हाडटात. ह्या अवस्थेक '''हिप्नोटिक ट्रान्स''' अशें म्हणटात. ह्या अवस्थेंत, व्यक्तीची सुचेची प्रक्रिया, भावना आनी संवेदना हांचेर काम करपाची शक्यताय वाडटा. हिप्नोसिस हो शब्द ग्रीक शब्द '''हिप्नोस''' (न्हिद) हाचेवयल्यान आयला, पूण हिप्नोसिस हो न्हिदेचो प्रकार न्हय. ती एक विशिश्ट एकाग्रतायेची अवस्था आसा, जिचे वरवीं व्यक्ती आपल्या अंतर्मुखाकडेन आनी सुचेवांगडा संवाद साधूंक शकता.


== परिभाषा ==
हिप्नोसिस ही एक प्राचीन पद्दत आसून तिचो उपेग वेगवेगळ्या संस्कृतायनी आरोग्य, धर्मीक आनी आध्यात्मीक हेतूंखातीर केला. आयच्या काळांत, ती एक वैज्ञानीक आनी चिकित्साशास्त्रीय साधन म्हूण मान्यताय प्राप्त आसा.
हिप्नोसिस के परिभाषा देना ठीकठाक काम हवे, काहे कि अलग-अलग विद्वान इसे अलग तरीके से देखत हवे। साधारण भाषा में कहें तो, '''हिप्नोसिस एक तरह का केंद्रित ध्यान हवे''' जिसमें बाहरी दुनिया के चीजें कम महसूस होत हवे आ मन के अंदर के विचार, भावना आ सुझाव ज्यादा स्पष्ट हो जात हवे। इसमें व्यक्ति अपनी इच्छा से, हिप्नोथेरेपिस्ट के मार्गदर्शन में, एक ऐसी अवस्था में पहुंच जावे हवे जहां उसके अवचेतन मन (subconscious mind) तक पहुंचना आसान हो जावे हवे। ये जादू-टोना ना हवे, बल्कि एक वैज्ञानिक तरीका हवे जिसका इस्तेमाल थेरेपी में होवे हवे।


== इतिहास ==
== इतिहास ==
'''वैश्विक इतिहास:''' हिप्नोसिस के इतिहास बहुत पुराना हवे। प्राचीन मिस्र, ग्रीस आ भारत के सभ्यता में भी त्रान्स जैसी अवस्था के बारे में वर्णन मिलत हवे। आधुनिक हिप्नोसिस के जनक '''फ्रांज एंटन मेसमर''' (18वीं सदी) माने जात हवे, जिन्होंने "पशुओं के चुंबकत्व" (animal magnetism) के सिद्धांत दिया। बाद में, स्कॉटिश सर्जन '''जेम्स ब्रेड''' ने 1842 में "हिप्नोसिस" शब्द का इस्तेमाल किया। 20वीं सदी में, '''मिल्टन एरिक्सन''' ने हिप्नोसिस को थेरेपी के रूप में विकसित किया।


'''भारत आ हरियाणा में इतिहास:''' भारत में हिप्नोसिस के जड़ें प्राचीन योग आ तंत्र विद्या में जात हवे। योग निद्रा, ध्यान (समाधि) आ तंत्र के कुछ क्रियाएं हिप्नोटिक त्रान्स से मिलत-जुलत हवे। आधुनिक भारत में, '''डॉ. बी. एम. हेगड़े''' जैसे चिकित्सकों ने मन-शरीर के संबंध पर जोर दिया। हरियाणा में, लोक परंपरा में भी "मौना" या गहरे ध्यान के अवस्था के बारे में जानकारी रही हवे। राज्य के शहरी इलाका जैसे रोहतक, हिसार, गुरुग्राम में पिछले 30-40 साल से हिप्नोथेरेपी के प्रचलन बढ़ा हवे। '''भारतीय हिप्नोसिस सोसाइटी''' '''इंडियन सोसाइटी ऑफ क्लिनिकल हिप्नोसिस''' जैसे संगठन ने इसे पेशेवर रूप देवे में मदद की हवे।
=== जागटिक संदर्भ ===
हिप्नोसिसेचो इतिहास प्राचीन काळासावन सुरू जाता. प्राचीन इजिप्त, ग्रीस आनी रोम हांगासल्ल्या मंदिरांनी 'न्हिदेची उपासना' (Temple Sleep) ह्या पद्दतीचो उपेग रोग बरो करपाखातीर जातालो. १८व्या शेंकड्यांत, जर्मन चिकित्सक '''फ्रांझ एंटोन मेसमर''' हाणें 'पशुचुंबकत्व' (Animal Magnetism) ह्या संकल्पनेची थापणूक केली, जिका मागीर 'मेस्मेरिझम' अशें म्हणपाक लागले. पूण, स्कॉटिश चिकित्सक '''जेम्स ब्रेड''' (१७९५-१८६०) हाणेंच १८४३ वर्सा 'हिप्नोसिस' ह्या शब्दाची निर्मणी केली आनी ताका एक वैज्ञानीक आधार दिलो. ताणें हेक 'नर्व्हस न्हिद' (Nervous Sleep) अशें म्हळां. १९व्या आनी २०व्या शेंकड्यांत, फ्रेंच न्यूरोलॉजीस्ट '''जीन-मार्टिन चार्कोट''', आस्त्रियन सायकायट्रिस्ट '''सिग्मंड फ्रॉइड''' हांणीं हिप्नोसिसेचो अभ्यास आनी उपेग केलो.
 
=== भारतांतलो इतिहास आनी स्थानीक संदर्भ ===
भारतांत, हिप्नोसिसेकडेन सामकारतायेच्यो अनेक पद्दती प्राचीन काळासावन चलत आयल्यात. योगशास्त्रांतल्यो '''ध्यान''' (Dhyana) आनी '''समाधी''' ह्यो अवस्था हिप्नोटिक ट्रान्स हांचेकडेन मेळटात. तंत्रशास्त्र, तांत्रिक क्रिया आनी मंत्रविद्या हातूंतूय एकाग्रतायेची आनी अल्टर अवस्थेची संकल्पना आसा. आयुर्वेदांतूय, मानसीक रोगांचे इलाज करतना मनाचेर प्रभाव टाकपी विविध पद्दतींचो उल्लेख मेळटा.
 
आधुनिक हिप्नोसिसेचो भारतांतलो इतिहास २०व्या शेंकड्याच्या सुरवेक सुरू जाता. डॉ. '''बनारसी दास गुप्ता''' हाणें १९२० च्या दशकांत कोलकाता हांगा हिप्नोसिसेचें काम सुरू केलें. मुंबयचे डॉ. '''जे. डी. बॅटलीवाला''' हाणेंय ह्या क्षेत्रांत मोलादीक योगदान दिलां. स्वतंत्रताय उपरांत, भारतांत हिप्नोथेरपीचो विकास जोराक आयलो. १९७० आनी १९८० च्या दशकांत, डॉ. '''एम. एल. गुप्ता''' आनी डॉ. '''के. एस. किर्लोस्कर''' हांणी हिप्नोसिसेचेर पुस्तकां बरयल्यांत आनी अभ्यास केल्यात.


== प्रकार ==
== प्रकार ==
हिप्नोसिस के कई प्रकार हवे, जिनमें से कुछ मुख्य ये रहें:
* '''पारंपरिक हिप्नोसिस (Authoritative Hypnosis):''' इसमें थेरेपिस्ट सीधे आदेश देकर सुझाव देवे हवे। ये पुराना तरीका हवे।
* '''एरिक्सोनियन हिप्नोसिस (Ericksonian Hypnosis):''' मिल्टन एरिक्सन द्वारा विकसित, इसमें कहानियां, मुहावरे आ अप्रत्यक्ष सुझाव का इस्तेमाल होवे हवे। ये ज्यादा नरम तरीका हवे।
* '''क्लिनिकल हिप्नोसिस (Clinical Hypnosis):''' इसका इस्तेमाल चिकित्सा आ मनोवैज्ञानिक उपचार में होवे हवे, जैसे दर्द प्रबंधन, चिंता कम करे में।
* '''स्वयं-हिप्नोसिस (Self-Hypnosis):''' व्यक्ति खुद को हिप्नोटिक अवस्था में ले जावे हवे, आत्म-सुधार आ तनाव प्रबंधन के लिए।
* '''रीग्रेशन हिप्नोसिस (Regression Hypnosis):''' इसमें व्यक्ति के अवचेतन मन के माध्यम से बीते समय (कई बार बचपन या पूर्व जन्म) में ले जाया जावे हवे ताकि वर्तमान समस्या के मूल कारण का पता लग सके। इसे [[रीग्रेशन हिप्नोसिस]] के बारे में अलग से पढ़ा जा सकता हवे।
* '''स्टेज हिप्नोसिस (Stage Hypnosis):''' ये मनोरंजन के लिए होवे हवे, जिसमें स्वयंसेवकों पर हिप्नोसिस के तकनीक का इस्तेमाल कर के मजेदार प्रदर्शन किया जावे हवे। इसे पेशेवर चिकित्सा ना माना जावे हवे।


== वैज्ञानिक शोध ==
हिप्नोसिसेचे मुखेल प्रकार अशे आसात:
हिप्नोसिस पर दुनिया भर में वैज्ञानिक शोध होत रहें हवे। '''एफएमआरआई''' (fMRI) '''ईईजी''' (EEG) जैसे तकनीक से पता चला हवे कि हिप्नोटिक त्रान्स के दौरान दिमाग के कुछ खास हिस्सा जैसे '''एन्टीरियर सिंगुलेट कॉर्टेक्स''' सक्रिय हो जात हवे। शोध से पता चलत हवे कि हिप्नोसिस दर्द के अनुभव (पर्सेप्शन) को कम कर सकत हवे, आ तनाव हार्मोन के स्तर को घटा सकत हवे। भारत में भी, '''अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान (एम्स)''', '''पोस्ट ग्रेजुएट इंस्टीट्यूट ऑफ मेडिकल एजुकेशन एंड रिसर्च (पीजीआई)''' चंडीगढ़, '''निमहांस''' जैसे संस्थान में हिप्नोसिस पर क्लिनिकल अध्ययन होत रहें हवे। ये शोध मुख्य रूप से दर्द प्रबंधन, धूम्रपान छुड़ाना, आ इर्रिटेबल बॉवेल सिंड्रोम जैसे मामला में करे जात हवे।
 
* '''परंपरागत हिप्नोसिस''': हातूंत, हिप्नोथेरपीस्ट सुचना दिता आनी व्यक्ती ताचेर प्रतिसाद दिता. हो 'आज्ञा देपी' (Authoritative) पद्दतीचो प्रकार आसा.
* '''एरिक्सोनियन हिप्नोसिस''': अमेरिकन सायकायट्रिस्ट '''मिल्टन एच. एरिक्सन''' हाणें विकसीत केल्ली ही एक सूक्ष्म आनी अनौपचारीक पद्दत आसा. हातूंत कथा, उपमा आनी अप्रत्यक्ष सुचनांचो उपेग जाता.
* '''स्व-हिप्नोसिस''' (Self-Hypnosis): हातूंत व्यक्ती आपणालोच हिप्नोटिक अवस्थेंत येवपाखातीर प्रशिक्षण घेता. ताणी आपल्याक सुचना दितात. ही तणाव व्यवस्थापन, एकाग्रताय वाडोवप आदी खातीर उपेगी पद्दत आसा.
* '''[[रिग्रेशन हिप्नोसिस]]''': ह्या पद्दतींत, व्यक्तीक तिच्या भुतकाळांतल्या घडणुकांकडेन व्हरपाखातीर मदत केली जाता. हाचो उपेग कांय वेळा मानसीक आघात (Trauma) उकलपाखातीर, वा भुतकाळातल्यान येवपी समस्यांचे मूळ शोधपाखातीर जाता. पूण ह्या पद्दतीकडेन वैज्ञानिक समुदायांत बरेंच वादविवाद आसा.
* '''एनएलपी (न्यूरो-लिंग्विस्टिक प्रोग्रामिंग)''': ही एक पद्दत आसा जी हिप्नोसिस, भाशाशास्त्र आनी वर्तणूक शास्त्र हांचेर आदारिल्ली आसा. भारतांत एनएलपीचें प्रशिक्षण आनी थेरपी खूब लोकप्रिय जाल्या.
 
== वैज्ञानिक संशोधन ==
 
हिप्नोसिस हो केवळ भुलोवणी वा मोहिनी न्हय. एमआरआय (MRI) आनी पीईटी (PET) स्कॅन सारकिल्ल्या आधुनिक तंत्राच्या आदारान केल्ल्या संशोधनांत दिसलां की, हिप्नोटिक ट्रान्स ह्या अवस्थेंत मेंदूच्या विशिश्ट भागांची कार्यपद्धती बदलता. उदाहरणा खातीर, दुख्खाक कारणीभूत जाल्ल्या मेंदूच्या भागाची क्रियाशीलताय उणी जावंक शकता, जाचेवयल्यान दुख्खाची अनुभूती कमी जाता.
 
भारतांतूय, '''अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान (AIIMS)''', '''राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य आनी न्यूरोसायन्सेस संस्थान (NIMHANS)''' हांगासारकिल्ल्या संस्थांनी हिप्नोसिसेचेर संशोधन केलां. ताणीं दाखयलां की, हिप्नोसिसेचो उपेग '''दुखापत दुख्ख व्यवस्थापन''' (Pain Management), '''चिंता''' (Anxiety), '''उदराचे विकार''' (Irritable Bowel Syndrome) आनी कांय '''छालरोग''' हांचे उपचारांत फायदेशीर आसूं येता. हिप्नोसिस हो एक '''प्लासीबो''' (Placebo) प्रभाव न्हय, तर एक वास्तवीक शारिरीक आनी मानसीक बदल आसा अशें संशोधन सांगता.
 
== उपेग ==
 
हिप्नोसिसेचो उपेग वेगवेगळ्या क्षेत्रांनी जाता:
 
* '''चिकित्साशास्त्रीय हिप्नोथेरपी''': हातूंत मानसीक आनी शारिरीक आरोग्य समस्यांचो समावेश आसता. '''तणाव''' (Stress), '''भिरां''' (Phobias), '''न्हिदेचे विकार''', '''वजन घटोवप''', '''धुम्रपान सोडप''', आनी '''पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD)''' हांचे उपचारांत हिप्नोसिस फायदेशीर आसा.
* '''दंतचिकित्सा''' (Hypnodontics): दांताचे शस्त्रक्रिया करतना दुख्ख कमी करपाखातीर आनी रोग्याची चिंता उणी करपाखातीर हिप्नोसिसेचो उपेग जाता.
* '''शिक्षण आनी क्रीडा''': एकाग्रताय वाडोवप, परिक्षेची चिंता कमी करप, आनी क्रीडापटूंची कार्यक्षमताय वाडोवपाखातीर हिप्नोसिसेचो उपेग जाता.
* '''कायदेशीर क्षेत्र''' (Forensic Hypnosis): गुन्यांविशींची म्हायती स्मरण करून घेवपाखातीर गुन्यांविशींच्या तपासांत हिप्नोसिसेचो उपेग केल्लो दिसता. पूण ह्या उपेगाकडेन कायदेशीर वाद आसात आनी भारतांत तो फार मर्यादीत आसा.
* '''व्यक्तिमत्व विकास''': आत्मविश्वास वाडोवप, वागणूक बदल आनी लक्ष्यां प्राप्त करपाखातीर हिप्नोसिसेचो उपेग जाता.
 
== भारतांत कायदेशीर दर्जो ==
 
भारतांत, हिप्नोसिस ही एक मान्यताप्राप्त चिकित्सा पद्दत आसा. '''भारतीय चिकित्सा परिषद (Medical Council of India - MCI)''' हेच्या नेमानुसार, '''केवळ पदवीधर वैज (MBBS) वा पदवीधर मानसशास्त्रज्ञ (Psychologists with recognized degrees)''' हांकाच हिप्नोथेरपी करपाची परवानगी आसा. बिनपदवीधर लोकांक हिप्नोसिस शिकोवप वा उपचार करप हेक कायद्यान बंदी आसा. '''केंद्रीय होमिओपॅथी परिषद (CCH)''' आनी '''केंद्रीय आयुर्वेदिक परिषद (CCIM)''' हांणीय आपआपल्या पद्धतींत हिप्नोसिसेचो उपेग करपाबद्दल मार्गदर्शक तत्वां आखिल्यांत.
 
हिप्नोसिसेचो गैर-वैद्यकीय उपेग, जसो मनोरंजनाखातीर '''स्टेज हिप्नोसिस''', हाका भारतांत कायदेशीर मान्यताय ना. अशे कार्यक्रम करपी लोकांक '''भारतीय दंड संहिता (IPC)''' ह्या कलमांखाला गुन्यांविशींची तक्रार केली जावंक शकता, खास करून जर तांणी एखाद्या व्यक्तीचेर अनैतिक वा हानिकारक सुचना दिल्यो जाल्यार.


== अनुप्रयोग ==
== सांस्कृतिक दृष्टिकोन ==
हिप्नोसिस के कई व्यावहारिक अनुप्रयोग हवे:
* '''चिकित्सा क्षेत्र:''' दर्द नियंत्रण (बिना दवा के), कैंसर के मरीज में मतली कम करना, डेंटिस्ट्री में घबराहट दूर करना।
* '''मनोवैज्ञानिक उपचार:''' चिंता (एंग्जाइटी), अवसाद (डिप्रेशन), फोबिया, तनाव प्रबंधन, नींद ना आना (इनसोम्निया), पोस्ट-ट्रॉमेटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD) का इलाज।
* '''व्यवहार परिवर्तन:''' धूम्रपान छुड़ाना, वजन नियंत्रण, नाखून चबाना बंद करना।
* '''प्रदर्शन वृद्धि:''' खेल (स्पोर्ट्स) में एकाग्रता बढ़ाना, परीक्षा के तनाव कम करना, स्टेज पर प्रदर्शन में सुधार।
* '''अन्य:''' '''पुलिस जांच''' में स्मृति स्पष्ट करना (हालांकि ये विवादास्पद हवे), रचनात्मकता बढ़ाना।


== भारत में कानूनी स्थिति ==
भारतीय समाजांत हिप्नोसिसेकडेन मिश्रीत प्रतिसाद आसा. एके वटेन, तिका योग आनी ध्यान हांचेच एक आधुनिक रूप मानतात आनी आरोग्याखातीर तिचो स्विकार करतात. दुसरे वटेन, हिप्नोसिसेकडेन भुलोवणी, जादूटोणा वा अलौकीक शक्ती हांचे संबंद जोडिल्ल्यान तिचेर अविश्वास आसा. हिंदी चित्रपटसृष्टीन हिप्नोसिसेचो चित्रण बरेंच वेळा अतिशयोक्तीपूर्ण आनी भय उत्पन्न करपी रितीन केल्ल्यान ही गैरसमज वाडली आसा.
भारत में, हिप्नोसिस के पेशेवर इस्तेमाल के लिए कोई एक केंद्रीय कानून ना हवे। हालांकि, इसे चिकित्सा पद्धति माना जावे हवे। '''भारतीय चिकित्सा परिषद (MCI)''' के दिशा-निर्देश के अनुसार, केवल '''पंजीकृत चिकित्सक''' (एमबीबीएस डॉक्टर) या '''पंजीकृत क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक''' ही क्लिनिकल हिप्नोथेरेपी का अभ्यास कर सकत हवे। बिना चिकित्सा योग्यता के हिप्नोसिस कर के इलाज करना गैर-कानूनी माना जा सकत हवे आ इसे धोखाधड़ी या नकली इलाज (quackery) के तहत मुकदमा चल सकत हवे। '''स्टेज हिप्नोसिस''' मनोरंजन के लिए होत हवे, लेकिन उसमें भी स्वयंसेवकों के साथ गलत व्यवहार ना हो, इस पर नजर रखी जात हवे। किसी भी तरह के '''रीग्रेशन हिप्नोसिस''' जिसमें पूर्व जन्म का दावा किया जावे, उसकी वैज्ञानिक वैधता को अदालत में सबूत के रूप में स्वीकार ना किया जावे हवे।


== सांस्कृतिक दृष्टिकोण ==
भारतांतल्या वेगवेगळ्या धर्मीक आनी आध्यात्मीक परंपरांनी, मनाचेर नियंत्रण मेळोवपाच्यो पद्दती आस्पावल्यात. देखीक, सुफी परंपरेंतलें '''मुराकाबा''' (ध्यान), आनी विपश्यना ध्यान हांचेकडेन हिप्नोटिक ट्रान्स हांचे कांय सामकें आसात. हाका लागून, भारतांत हिप्नोथेरपी आध्यात्मीक साधनेचेर आदारीत उपचार पद्दतींचेरूय चालता.
हरियाणा आ भारत में हिप्नोसिस के प्रति सांस्कृतिक दृष्टिकोण मिला-जुला हवे। एक तरफ, शहरी, शिक्षित वर्ग इसे एक वैज्ञानिक चिकित्सा पद्धति के रूप में स्वीकार करत हवे। दूसरी तरफ, ग्रामीण इलाका में कई बार इसे '''जादू-टोना''', '''भूत-प्रेत''' या '''ऊपरी साया''' के इलाज से जोड़ के देखा जात हवे। कुछ लोग इसे पश्चिमी चीज मान के संदेह की नजर से देखत हवे, तो कुछ इसे योग आ ध्यान के प्राचीन भारतीय ज्ञान का ही आधुनिक रूप मानत हवे। हरियाणा के संस्कृति में व्यावहारिकता प्रमुख हवे, इसलिए जब लोग देखत हवे कि हिप्नोसिस से सिगरेट छूट रही हवे या दर्द कम हो रहा हवे, तो उनकी स्वीकार्यता बढ़ जात हवे। मीडिया में फिल्म आ टीवी शो में हिप्नोसिस को कई बार अतिशयोक्ति के साथ दिखाया जात हवे, जिससे गलत धारणा बनत हवे।


== भारत के उल्लेखनीय व्यवसायी ==
== भारतांतल्या नामनेचे हिप्नोथेरपीस्ट ==
भारत में हिप्नोसिस के क्षेत्र में कई प्रमुख व्यक्ति रहें हवे:
* '''डॉ. बी. एम. हेगड़े:''' प्रख्यात चिकित्सक जिन्होंने समग्र चिकित्सा आ मन-शरीर के संबंध पर जोर दिया, जिसमें हिप्नोसिस के तत्व शामिल हवे।
* '''डॉ. विनोद कुमार:''' दिल्ली के मनोचिकित्सक जो क्लिनिकल हिप्नोसिस के लिए जाने जात हवे।
* '''डॉ. सतीश गुप्ता:''' चंडीगढ़ के क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक जिन्होंने हिप्नोथेरेपी पर व्यापक काम किया हवे।
* '''डॉ. नरेश वर्मा:''' हरियाणा के रोहतक से जुड़े मनोचिकित्सक जो हिप्नोसिस के इस्तेमाल में सक्रिय रहें हवे।
* '''डॉ. एस. के. शर्मा:''' दिल्ली में, जिन्होंने हिप्नोसिस पर कई किताब लिखी हवे आ प्रशिक्षण देवे हवे।
इनके अलावा, '''इंडियन सोसाइटी ऑफ क्लिनिकल एंड एक्सपेरिमेंटल हिप्नोसिस (ISCEH)''' आ '''इंडियन एसोसिएशन ऑफ क्लिनिकल हिप्नोटिस्ट्स (IACH)''' जैसे संगठन कई प्रशिक्षित व्यवसायी तैयार करत हवे।


== ये भी देखो ==
भारतांत हिप्नोसिसेच्या क्षेत्रांत योगदान दिवपी नामनेचे कांय तज्ञ अशे आसात:
* [[रीग्रेशन हिप्नोसिस]]
* [[योग निद्रा]]
* [[ध्यान]]
* [[मनोचिकित्सा]]
* [[अवचेतन मन]]
* [[भारतीय मनोवैज्ञानिक संस्थान]]


[[Category:Hypnosis]]
* '''डॉ. लक्ष्मी कांत शर्मा''': ताणीं दिल्ली हांगा बर
[[Category:Psychology]]

Revisão das 10h59min de 1 de abril de 2026

Predefinição:साचो:म्हत्वाचें लेख हिप्नोसिस ही एक मानसीक प्रक्रिया आसा, जिचे वरवीं एका व्यक्तीक अदीक एकाग्र, केंद्रीत आनी शांत अवस्थेंत हाडटात. ह्या अवस्थेक हिप्नोटिक ट्रान्स अशें म्हणटात. ह्या अवस्थेंत, व्यक्तीची सुचेची प्रक्रिया, भावना आनी संवेदना हांचेर काम करपाची शक्यताय वाडटा. हिप्नोसिस हो शब्द ग्रीक शब्द हिप्नोस (न्हिद) हाचेवयल्यान आयला, पूण हिप्नोसिस हो न्हिदेचो प्रकार न्हय. ती एक विशिश्ट एकाग्रतायेची अवस्था आसा, जिचे वरवीं व्यक्ती आपल्या अंतर्मुखाकडेन आनी सुचेवांगडा संवाद साधूंक शकता.

हिप्नोसिस ही एक प्राचीन पद्दत आसून तिचो उपेग वेगवेगळ्या संस्कृतायनी आरोग्य, धर्मीक आनी आध्यात्मीक हेतूंखातीर केला. आयच्या काळांत, ती एक वैज्ञानीक आनी चिकित्साशास्त्रीय साधन म्हूण मान्यताय प्राप्त आसा.

इतिहास

जागटिक संदर्भ

हिप्नोसिसेचो इतिहास प्राचीन काळासावन सुरू जाता. प्राचीन इजिप्त, ग्रीस आनी रोम हांगासल्ल्या मंदिरांनी 'न्हिदेची उपासना' (Temple Sleep) ह्या पद्दतीचो उपेग रोग बरो करपाखातीर जातालो. १८व्या शेंकड्यांत, जर्मन चिकित्सक फ्रांझ एंटोन मेसमर हाणें 'पशुचुंबकत्व' (Animal Magnetism) ह्या संकल्पनेची थापणूक केली, जिका मागीर 'मेस्मेरिझम' अशें म्हणपाक लागले. पूण, स्कॉटिश चिकित्सक जेम्स ब्रेड (१७९५-१८६०) हाणेंच १८४३ वर्सा 'हिप्नोसिस' ह्या शब्दाची निर्मणी केली आनी ताका एक वैज्ञानीक आधार दिलो. ताणें हेक 'नर्व्हस न्हिद' (Nervous Sleep) अशें म्हळां. १९व्या आनी २०व्या शेंकड्यांत, फ्रेंच न्यूरोलॉजीस्ट जीन-मार्टिन चार्कोट, आस्त्रियन सायकायट्रिस्ट सिग्मंड फ्रॉइड हांणीं हिप्नोसिसेचो अभ्यास आनी उपेग केलो.

भारतांतलो इतिहास आनी स्थानीक संदर्भ

भारतांत, हिप्नोसिसेकडेन सामकारतायेच्यो अनेक पद्दती प्राचीन काळासावन चलत आयल्यात. योगशास्त्रांतल्यो ध्यान (Dhyana) आनी समाधी ह्यो अवस्था हिप्नोटिक ट्रान्स हांचेकडेन मेळटात. तंत्रशास्त्र, तांत्रिक क्रिया आनी मंत्रविद्या हातूंतूय एकाग्रतायेची आनी अल्टर अवस्थेची संकल्पना आसा. आयुर्वेदांतूय, मानसीक रोगांचे इलाज करतना मनाचेर प्रभाव टाकपी विविध पद्दतींचो उल्लेख मेळटा.

आधुनिक हिप्नोसिसेचो भारतांतलो इतिहास २०व्या शेंकड्याच्या सुरवेक सुरू जाता. डॉ. बनारसी दास गुप्ता हाणें १९२० च्या दशकांत कोलकाता हांगा हिप्नोसिसेचें काम सुरू केलें. मुंबयचे डॉ. जे. डी. बॅटलीवाला हाणेंय ह्या क्षेत्रांत मोलादीक योगदान दिलां. स्वतंत्रताय उपरांत, भारतांत हिप्नोथेरपीचो विकास जोराक आयलो. १९७० आनी १९८० च्या दशकांत, डॉ. एम. एल. गुप्ता आनी डॉ. के. एस. किर्लोस्कर हांणी हिप्नोसिसेचेर पुस्तकां बरयल्यांत आनी अभ्यास केल्यात.

प्रकार

हिप्नोसिसेचे मुखेल प्रकार अशे आसात:

  • परंपरागत हिप्नोसिस: हातूंत, हिप्नोथेरपीस्ट सुचना दिता आनी व्यक्ती ताचेर प्रतिसाद दिता. हो 'आज्ञा देपी' (Authoritative) पद्दतीचो प्रकार आसा.
  • एरिक्सोनियन हिप्नोसिस: अमेरिकन सायकायट्रिस्ट मिल्टन एच. एरिक्सन हाणें विकसीत केल्ली ही एक सूक्ष्म आनी अनौपचारीक पद्दत आसा. हातूंत कथा, उपमा आनी अप्रत्यक्ष सुचनांचो उपेग जाता.
  • स्व-हिप्नोसिस (Self-Hypnosis): हातूंत व्यक्ती आपणालोच हिप्नोटिक अवस्थेंत येवपाखातीर प्रशिक्षण घेता. ताणी आपल्याक सुचना दितात. ही तणाव व्यवस्थापन, एकाग्रताय वाडोवप आदी खातीर उपेगी पद्दत आसा.
  • रिग्रेशन हिप्नोसिस: ह्या पद्दतींत, व्यक्तीक तिच्या भुतकाळांतल्या घडणुकांकडेन व्हरपाखातीर मदत केली जाता. हाचो उपेग कांय वेळा मानसीक आघात (Trauma) उकलपाखातीर, वा भुतकाळातल्यान येवपी समस्यांचे मूळ शोधपाखातीर जाता. पूण ह्या पद्दतीकडेन वैज्ञानिक समुदायांत बरेंच वादविवाद आसा.
  • एनएलपी (न्यूरो-लिंग्विस्टिक प्रोग्रामिंग): ही एक पद्दत आसा जी हिप्नोसिस, भाशाशास्त्र आनी वर्तणूक शास्त्र हांचेर आदारिल्ली आसा. भारतांत एनएलपीचें प्रशिक्षण आनी थेरपी खूब लोकप्रिय जाल्या.

वैज्ञानिक संशोधन

हिप्नोसिस हो केवळ भुलोवणी वा मोहिनी न्हय. एमआरआय (MRI) आनी पीईटी (PET) स्कॅन सारकिल्ल्या आधुनिक तंत्राच्या आदारान केल्ल्या संशोधनांत दिसलां की, हिप्नोटिक ट्रान्स ह्या अवस्थेंत मेंदूच्या विशिश्ट भागांची कार्यपद्धती बदलता. उदाहरणा खातीर, दुख्खाक कारणीभूत जाल्ल्या मेंदूच्या भागाची क्रियाशीलताय उणी जावंक शकता, जाचेवयल्यान दुख्खाची अनुभूती कमी जाता.

भारतांतूय, अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान (AIIMS), राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य आनी न्यूरोसायन्सेस संस्थान (NIMHANS) हांगासारकिल्ल्या संस्थांनी हिप्नोसिसेचेर संशोधन केलां. ताणीं दाखयलां की, हिप्नोसिसेचो उपेग दुखापत दुख्ख व्यवस्थापन (Pain Management), चिंता (Anxiety), उदराचे विकार (Irritable Bowel Syndrome) आनी कांय छालरोग हांचे उपचारांत फायदेशीर आसूं येता. हिप्नोसिस हो एक प्लासीबो (Placebo) प्रभाव न्हय, तर एक वास्तवीक शारिरीक आनी मानसीक बदल आसा अशें संशोधन सांगता.

उपेग

हिप्नोसिसेचो उपेग वेगवेगळ्या क्षेत्रांनी जाता:

  • चिकित्साशास्त्रीय हिप्नोथेरपी: हातूंत मानसीक आनी शारिरीक आरोग्य समस्यांचो समावेश आसता. तणाव (Stress), भिरां (Phobias), न्हिदेचे विकार, वजन घटोवप, धुम्रपान सोडप, आनी पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD) हांचे उपचारांत हिप्नोसिस फायदेशीर आसा.
  • दंतचिकित्सा (Hypnodontics): दांताचे शस्त्रक्रिया करतना दुख्ख कमी करपाखातीर आनी रोग्याची चिंता उणी करपाखातीर हिप्नोसिसेचो उपेग जाता.
  • शिक्षण आनी क्रीडा: एकाग्रताय वाडोवप, परिक्षेची चिंता कमी करप, आनी क्रीडापटूंची कार्यक्षमताय वाडोवपाखातीर हिप्नोसिसेचो उपेग जाता.
  • कायदेशीर क्षेत्र (Forensic Hypnosis): गुन्यांविशींची म्हायती स्मरण करून घेवपाखातीर गुन्यांविशींच्या तपासांत हिप्नोसिसेचो उपेग केल्लो दिसता. पूण ह्या उपेगाकडेन कायदेशीर वाद आसात आनी भारतांत तो फार मर्यादीत आसा.
  • व्यक्तिमत्व विकास: आत्मविश्वास वाडोवप, वागणूक बदल आनी लक्ष्यां प्राप्त करपाखातीर हिप्नोसिसेचो उपेग जाता.

भारतांत कायदेशीर दर्जो

भारतांत, हिप्नोसिस ही एक मान्यताप्राप्त चिकित्सा पद्दत आसा. भारतीय चिकित्सा परिषद (Medical Council of India - MCI) हेच्या नेमानुसार, केवळ पदवीधर वैज (MBBS) वा पदवीधर मानसशास्त्रज्ञ (Psychologists with recognized degrees) हांकाच हिप्नोथेरपी करपाची परवानगी आसा. बिनपदवीधर लोकांक हिप्नोसिस शिकोवप वा उपचार करप हेक कायद्यान बंदी आसा. केंद्रीय होमिओपॅथी परिषद (CCH) आनी केंद्रीय आयुर्वेदिक परिषद (CCIM) हांणीय आपआपल्या पद्धतींत हिप्नोसिसेचो उपेग करपाबद्दल मार्गदर्शक तत्वां आखिल्यांत.

हिप्नोसिसेचो गैर-वैद्यकीय उपेग, जसो मनोरंजनाखातीर स्टेज हिप्नोसिस, हाका भारतांत कायदेशीर मान्यताय ना. अशे कार्यक्रम करपी लोकांक भारतीय दंड संहिता (IPC) ह्या कलमांखाला गुन्यांविशींची तक्रार केली जावंक शकता, खास करून जर तांणी एखाद्या व्यक्तीचेर अनैतिक वा हानिकारक सुचना दिल्यो जाल्यार.

सांस्कृतिक दृष्टिकोन

भारतीय समाजांत हिप्नोसिसेकडेन मिश्रीत प्रतिसाद आसा. एके वटेन, तिका योग आनी ध्यान हांचेच एक आधुनिक रूप मानतात आनी आरोग्याखातीर तिचो स्विकार करतात. दुसरे वटेन, हिप्नोसिसेकडेन भुलोवणी, जादूटोणा वा अलौकीक शक्ती हांचे संबंद जोडिल्ल्यान तिचेर अविश्वास आसा. हिंदी चित्रपटसृष्टीन हिप्नोसिसेचो चित्रण बरेंच वेळा अतिशयोक्तीपूर्ण आनी भय उत्पन्न करपी रितीन केल्ल्यान ही गैरसमज वाडली आसा.

भारतांतल्या वेगवेगळ्या धर्मीक आनी आध्यात्मीक परंपरांनी, मनाचेर नियंत्रण मेळोवपाच्यो पद्दती आस्पावल्यात. देखीक, सुफी परंपरेंतलें मुराकाबा (ध्यान), आनी विपश्यना ध्यान हांचेकडेन हिप्नोटिक ट्रान्स हांचे कांय सामकें आसात. हाका लागून, भारतांत हिप्नोथेरपी आध्यात्मीक साधनेचेर आदारीत उपचार पद्दतींचेरूय चालता.

भारतांतल्या नामनेचे हिप्नोथेरपीस्ट

भारतांत हिप्नोसिसेच्या क्षेत्रांत योगदान दिवपी नामनेचे कांय तज्ञ अशे आसात:

  • डॉ. लक्ष्मी कांत शर्मा: ताणीं दिल्ली हांगा बर