ସମ୍ମୋହନ

ସମ୍ମୋହନ ହେଉଛି ଏକ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଏକ ପ୍ରକାର କ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ପରିସ୍ଥିତିଜନିତ ସଚେତନତା ହ୍ରାସ ପାଇ ଏବଂ ପରିସର ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ସେମାନେ ସୁପାରିଶ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ଖୋଲା ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି। ଏହା ଏକ ସହଯୋଗୀ ଚିକିତ୍ସା ପଦ୍ଧତି ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ବୃତ୍ତିଗତ ବ୍ୟକ୍ତି (ସମ୍ମୋହନକାରୀ) ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି (ବିଷୟ) କୁ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି, କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ସମ୍ମୋହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେବା ପାଇଁ ମૌଖିକ ସୂଚନା ଏବଂ ପୁନରାବୃତ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ସମ୍ମୋହନର ଧାରଣା ପ୍ରାଚୀନ ଧ୍ୟାନ ପ୍ରଥା, ତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଯୋଗ ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ, ଯାହା ଆଧୁନିକ ଚିକିତ୍ସା ସମ୍ମୋହନର ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

ସଂଜ୍ଞା

ସମ୍ମୋହନକୁ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ଧ୍ୟାନ, ସମ୍ମୋହିତ କରିବାର କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ପରିସର ପ୍ରତି ସଚେତନତା ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା ଏକ ଅବସ୍ଥା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ। ଏହା ନିଦ୍ରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଚେତନ ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଚେତନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହନ୍ତି। ସମ୍ମୋହନ ଚିକିତ୍ସା କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଚିକିତ୍ସା ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଯେପରିକି ବ୍ୟସନ ତ୍ୟାଗ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ପରିଚାଳନା, ଚିନ୍ତା ହ୍ରାସ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ ସୁପାରିଶ ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଭାରତୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ସମ୍ମୋହନକୁ ଅନେ�କ ସମୟରେ "ତ୍ରିପୁଣ୍ଡି" କିମ୍ବା "ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ" ରୂପେ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଯୋଗିକ ପ୍ରଥା ସହିତ ସମାନତା ରଖେ।

ଇତିହାସ

ବିଶ୍ୱ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ

ଆଧୁନିକ ସମ୍ମୋହନର ମୂଳ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଫ୍ରାନ୍ସିସ୍ ମେସ୍ମରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଖୋଜିହୁଏ, ଯିଏ "ପଶୁ ଚୁମ୍ବକତ୍ୱ" ବା "ମେସ୍ମେରିଜିମ୍" ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ଜେମ୍ସ ବ୍ରେଡ୍ ଏହି ଘଟଣାକୁ "ସମ୍ମୋହନ" ନାମ ଦେଇ ଏହାର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଧାର ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ଫ୍ରାନ୍ସ ଏବଂ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଏହାର ବିକାଶ ଘଟିଥିଲା ବେଳେ, ଭାରତରେ ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗତି ପଥ ରହିଛି।

ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦ୍ୱୀପରେ

ଭାରତରେ ସମ୍ମୋହନର ଧାରଣା ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ, ବିଶେଷ କରି ଯୋଗ ଏବଂ ତନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମିଳେ। ଧାରଣା (ଧ୍ୟାନରେ ଏକ ବିଷୟ ଉପରେ ମନକୁ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବା) ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାହାର (ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରିବା) ପରି ଯୋଗିକ ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ମୋହିତ ଅବସ୍ଥା ସହିତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ପୋଷଣ କରେ। ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ, ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ ପଶ୍ଚିମା ଦେଶମାନଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ଧ୍ୟାନ ପ୍ରଣାଳୀ ପରିଚୟ କରାଇଥିଲେ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସମ୍ମୋହନ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ଡାକ୍ତର ଭୀମରାଓ ରାମଜୀ ଅମ୍ବେଡକର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ (ପୂର୍ବତନ ମୁମ୍ବାଇ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ) ଭଳି ସ୍ଥାନରେ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଗବେଷଣା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

ପ୍ରକାର

ସମ୍ମୋହନକୁ ମୋଟାମୋଟି ଭାବରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ:

• ପାରମ୍ପରିକ ସମ୍ମୋହନ: ଏହା ଏକ ସିଧାସଳଖ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶାତ୍ମକ ଶୈଳୀ, ଯେଉଁଥିରେ ସମ୍ମୋହନକାରୀ ସିଧାସଳଖ ସୁପାରିଶ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହା ଅଧିକାଂଶ ଚିକିତ୍ସା ପରିସ୍ଥିତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
• ଏରିକ୍ସୋନିଆନ୍ ସମ୍ମୋହନ: ମନୋଚିକିତ୍ସକ ମିଲ୍ଟନ ଏଚ. ଏରିକ୍ସନ୍ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ, ଏହି ପଦ୍ଧତି ଅଧିକ ପରୋକ୍ଷ, କାହାଣୀ କହିବା ଏବଂ ରୂପକ ବ୍ୟବହାର କରେ। ଭାରତରେ ଅନେକ ଚିକିତ୍ସକ ଏହି ନରମ ପଦ୍ଧତି ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି।
• ସ୍ୱୟଂ ସମ୍ମୋହନ: ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ସମ୍ମୋହିତ ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି। ଏହା ଚିନ୍ତା ପରିଚାଳନା ଏବଂ ଆତ୍ମବିକାଶ ପାଇଁ ଲୋକପ୍ରିୟ।
• ରିଗ୍ରେସନ ସମ୍ମୋହନ: ଏହା ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରକାର ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅତୀତର ଘଟଣା, ଏପରିକି ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ନେଇଯାଏ। ଭାରତରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ।

ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା

ସମ୍ମୋହନ ଏକ ବୈଧ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଘଟଣା ବୋଲି ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ଗବେଷଣା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ। ମସ୍ତିଷ୍କ ଇମେଜିଙ୍ଗ ଅଧ୍ୟୟନ (ଯେପରି fMRI ଏବଂ PET ସ୍କାନ) ଦର୍ଶାଇଛି ଯେ ସମ୍ମୋହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ମସ୍ତିଷ୍କର କିଛି ଅଂଶ, ଯେପରିକି ଆନ୍ତରିକ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଶାରୀରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ, ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ସକ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଆଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ଇନ୍ସ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ ଅଫ୍ ମେଡିକାଲ ସାଇନ୍ସେସ (ଏଆଇଆଇଏମଏସ), ନେସନାଲ ଇନ୍ସ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ ଅଫ୍ ମେଣ୍ଟାଲ ହେଲ୍ଥ ଆଣ୍ଡ ନ୍ୟୁରୋ ସାଇନ୍ସେସ (ନିମ୍ହାନ୍ସ) ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆୟୁର୍ବେଦ ଗବେଷଣା ସଂସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଗବେଷଣା ହୋଇଛି। ଗବେଷଣା ଦର୍ଶାଇଛି ଯେ ସମ୍ମୋହନ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଚିନ୍ତା, ଅବସାଦ, ଧୂମ୍ରପାନ ଏବଂ ଓଜନ ପରିଚାଳନାରେ ଫ