هیپنۆز

هیپنۆتیزم یان هیپنۆز (بە ئینگلیزی: Hypnosis) پرۆسەیەکی دەروونییە کە تێیدا تاکێک یان کۆمەڵێک بە یارمەتی هیپنۆتیست یان خۆیان بە شێوەیەکی ڕێکخراو دەچنە ناو دۆخێکی گۆڕاوی هۆشیاریدا کە بە ترانس ناسراوە. لەم دۆخەدا، وریایی تەرکیز دەکاتە سەر بیرۆکە، بیرەوەری، یان هەستی تایبەتێک، وەڵامدەرەوەی بەرامبەر پێشنیار (سوژێستیڤێتی) زیاتر دەبێت. هیپنۆز لە بواری پزیشکی، دەرمانی دەروونی، وەرزش، و خۆپەرەستیدا وەک هاوکارێک بەکاردەهێنرێت.

پێناسە

هیپنۆز دۆخێکی گۆڕاوی هۆشیارییە کە لە ڕێگەی تەکنیکەکانی تەرکیز و ئارامی تایبەتەوە دروست دەبێت. لەم دۆخەدا، مێشک وەڵامدەرەوەیەکی بەهێزی بۆ پێشنیار (سوژێستیڤێتی) هەیە کە لەلایەن هیپنۆتیستەوە پێشکەش دەکرێت یان لەلایەن خۆکەسییەوە (هیپنۆزی خۆی). ئەم پێشنیارانە دەتوانن کاریگەری لەسەر بیرەوەری، هەست، ئەندامەکانی لەش، یان ڕەفتار بکەن. گرنگە بزانرێت کە هیپنۆز خەو نییە، بەڵکو جۆرێکە لە وریاییی تەرکیزکراو و ئارام. تاک لە ماوەی هیپنۆزدا هەستی خۆی هەیە و ناتوانرێت هیچ کارێکی دژ بە ویستی خۆی بەرامبەر ئەخلاق و باوەڕەکانی بکات.

مێژوو

مێژووی جیهانی

بەکارهێنانی تەکنیکەکانی وەک هیپنۆز مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ شارستانیەتە کۆنەکان وەک میسری کۆن و یۆنانی کۆن، کە پێی دەوترا "نۆمی خەوتن". لە سەدەی ١٨ەمدا، فەرەنسییەکی بەناوی فرانز مێزمەر تیۆرییەکی بە ناوی "مەگنەتیزمی ئەنیمالی" پێشکەش کرد کە بووە بناغەی سەردەمی نوێی هیپنۆز. دواتر لە سەدەی ١٩، پزیشکەکانی وەک جەیمز برەید زاراوەی "هیپنۆتیزم"ی داھێنا و لە بواری پزیشکیدا ڕێکخست. لە سەدەی بیستەمەوە، هیپنۆز وەک ئامرازێکی دروست لە پزیشکی دەروونی و کلینیکیدا لەلایەن ڕێکخراوە جیهانییەکانەوە دانپێدانراوە.

مێژووی ناوخۆیی لە عێراق و ئێران

لە ناوچەی کوردستان و ئێراندا، پراکتیزەکانی وەک هیپنۆز بە شێوەیەکی ناڕەسمی لە نێو فەرھەنگی گەلی و لە ڕێگەی دراوە نەریتییەکانەوە بوونی هەبووە. چالاکییەکانی وەک "نوێژ"ی تەرکیزکراو، "زیارەت"ی ئارامبەخش، یان بەکارهێنانی گژوگیا و حەوانەوە لەلایەن دانیشتووانی کورد و عەرەب و فارس، تایبەتمەندییەکانی وەک هیپنۆزیان تێدا هەبووە. لە سەدەی بیستەمدا، لەگەڵ دەرچوونی خوێندکارانی پزیشکی لە وڵاتانی ئەورووپاوە، زانستی هیپنۆز بە شێوەیەکی سیستەمی بۆ ناوچەکە ناسێندرا. لە ھەولێر و سلێمانی و کرماشان و تاران، لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەوە هەندێک پزیشک و دەروونناس ئەم تەکنیکەیان وەک بەشێک لە چارەسەرەکانیان تاقیکردەوە.

جۆرەکانی هیپنۆز

هیپنۆز دەتوانرێت بە چەند شێوازێک جیا بکرێتەوە:

هیپنۆزی کلاسیک (دیڕێکتڤ): هیپنۆتیست ڕێنوێنی ڕاستەوخۆ و فەرمان دەدات بە بەکارهێنەر.
هیپنۆزی ئێریکسۆنی (ناوەندگرا): تەکنیکێکی ناڕاستەوخۆ و چیرۆک گێڕانە، کە لەلایەن دەروونپزیشکی ئەمریکی میلتۆن ئێریکسۆنەوە داھێنراوە و زۆر بەناوبانگە.
هیپنۆزی خۆی (سەلف-هیپنۆسیس): کەس خۆی دەخاتە ناو دۆخی ترانسەوە بە مەبەستی چاککردنەوەی خۆی، وەک کەمکردنەوەی فشار یان باشترخواردن.
هیپنۆزی پاشگەڕان (ریگرێسیڤ): کە تێیدا بەکارهێنەر دەگەڕێتەوە بۆ بیرەوەرییەکانی منداڵی یان پێش لەدایکبوون. سەبارەت بەم بابەتە، وتاری تایبەت بە هیپنۆزی پاشگەڕان ببینە.
هیپنۆزی کۆمەڵایەتی کە لە کۆمەڵگە ئاینییەکان یان کۆبونەوە میستیاییەکاندا بە شێوەیەکی سروشتی ڕوودەدات.

توێژینەوەی زانستی

زانست بە درێژایی دە ساڵی ڕابردوو بە چەندین لێکۆڵینەوە کاریگەرییەکانی هیپنۆزی بەڵگەدار کردووە. لە بواری نیورۆساینسدا، وێنەکێشانی مێشک (وەک fMRI) نیشانیداوە کە لە کاتی هیپنۆزدا چالاکییەکانی مێشک گۆڕانکاری بەسەردا دێت، بەتایبەت لە ناوچەی پێشەوەی مێشک (پرێفرۆنتال کۆرتێکس) کە بەرپرسیارە لە بڕیاردان و ئاگایی. توێژینەوەکان سەلماندوویانە کە هیپنۆز دەتوانێت هەستی ئازار کەم بکاتەوە (هیپنۆسیس ئەنەلجێزیا) وەک لە نەشتەرگەری و ددانپزیشکیدا، یان یارمەتی چارەسەری فۆبیا، قەرەباڵغی، و وازهێنان لە جگەرە بدات. زۆرێک لە زانایانی ناوچەکە وەک لە زانکۆی سلێمانی و زانکۆی تاران لەم بوارەدا توێژینەوەیان ئەنجام داوە.

بەکارهێنانەکان

هیپنۆز لە چەندین بواردا بەکاردەهێنرێت:

پزیشکی و دەرمانی دەروونی: چارەسەری فۆبیا، قەرەباڵغی، خەوی ناڕێک، کەمکردنەوەی ئازاری نەشتەرگەری، چارەسەری نیشانەکانی PTSD.
پزیشکی ددان: کەمکردنەوەی ترس و ئازار لە کاتی مامەڵەکان.
وەرزش: باشترکردنی کارایی وریایی و ڕەفتاری وەرزشکاران.
پەروەردەیی: باشترکردنی تەرکیز و بیرھەڵگرتن لەنێو خوێندکاران.
گەشەی کەسی: وازهێنان لە جگەرە، کێشەکەمکردنەوە، بەرزکردنەوەی خۆپەرەستی.

لە عێراق و ئێراندا، بەکارهێنانی سەرەکی هیپنۆز لە بواری پزیشکی دەروونی و چارەسەری قەرەباڵغی و ترسەکانە.

ڕەوشی یاسایی لە عێراق و ئێران

ڕەوشی یاسایی هیپنۆز لەم وڵاتاندا جیاوازە و زۆر جار ناڕوونە:

لە عێراق: هیپنۆز وەک بەشێک لە چارەسەری پزیشکی دەروونی لەلایەن هەندێک نەخۆشخانە و کلینیکی تایبەتەوە قبوڵکراوە، بەتایبەت لە هەرێمی کوردستان. بەڵام هیچ یاسایەکی تایبەت یان مۆڵەتنامەی فەرمی بۆ پراکتیزەکانی هیپنۆز نییە. چالاکییەکانی "هیپنۆتیزمی شانۆیی" بۆ سەرکەوتن لە هەندێک شاردا وەک بەغدا و هەولێر ڕوودەدات، بەڵام لەژێر چاودێرییەکی کەمدان.
لە ئێران: لە ئێراندا، هیپنۆز لەژێر چاودێری وزەریەتی تەندروستی و پزیشکی فەرمیدا کاری پێدەکرێت. بەکارهێنانی لە بواری پزیشکیدا بە مەرجێک ڕێگەپێدراوە کە لەلایەن پزیشکێکی خاوەن مۆڵەتەوە ئەنجام بدرێت. کۆمەڵەی هیپنۆتیزمی ئێران هەندێک چالاکی ڕێکخستووە. بەڵام هیپنۆزی شانۆیی یان بەکارهێنانی لەلایەن کەسانی ناشارەزاوە ڕەتکراوەتەوە و دەکرێت ئەنجامداری یاسایی هەبێت.

هەڵسوکەوتی کولتووری و کۆمەڵایەتی

هەڵسوکەوتی کولتووری بەرامبەر هیپنۆز لە ناوچەکەدا تێکەڵەیەک لە بەختەوەری، گومان، و قبوڵکردنە.

گومان و نەفامی: زۆرێک لە خەڵک، بەهۆی نەزانی و پەیوەندی کردنی بە جادوو و سەحرەوە، گومانیان هەیە. هەروەها بیروڕای ئایینی (ئیسلامی) هەندێک جار دژی بەکارهێنانی هیپنۆزە کە دەکرێت وەک دەستکاریکردنی مێشکی ترسێنەر سەیر بکرێت.
قبوڵکردنی لە بواری پزیشکیدا: لە نێو قەزەکی پزیشک و دەروونناساندا، هیپنۆز وەک ئامرازێکی زانستی و چارەسەری قبوڵکراوە. لە زانکۆکانی وەک زانکۆی کوردستان یان زانکۆی تاران، وانەی تایبەت بەم بابەتە دەدرێت.
ئەندێشەی ئایینی: هەندێک عەلیمای ئایینی هیپنۆزی پزیشکی ڕەت ناکەنەوە کاتێک مەبەست چاکسازیە، بەڵام بەرامبەر هیپنۆزی شانۆیی یان بەکارهێنانی بۆ سەرکەوتن ڕەخنەگرن. لە کوردستان و ئێراندا، زۆرێک لە خەڵک پەیوەندی نێوان هیپنۆز و پراکتیزە نەریتییەکانی وەک "درویش" یان "پیر" دەبینن.

پراکتیزەنەرە بەناوبانگەکانی عێراق و ئێران

لە ناوچەکەدا چەندین کەس لە بواری هیپنۆزدا چالاکیان کردووە:

د. عەبدولڕەحمان قەساب (عێراق): یەکێک لە پێشەنگەکانی دەروونناسی لە عێراق کە لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا توێژینەوەی لەسەر هیپنۆزی کردووە.
د. محەممەد عەلی مۆجتەهیدی (ئێران): پزیشک و هیپنۆتیستێکی بەناوبانگی ئێرانی، نووسەری چەندین کتێب و دامەزرێنەری کۆمەڵەی هیپنۆتیزمی ئێران.
د. نەسرین عەلی پوور (ئێران): یەکێک لە پزیشکە دەروونییە بەناوبانگەکانی ئێران کە هیپنۆزی بەکاردەهێنێت لە چارەسەری نەخۆشە دەروونییەکاندا.
د. ڕەئوف عەبدولڕەحمان (هەرێمی کوردستان): دەروونناسێکی کورد کە لە کلینیکەکانی سلێمانی و [[هەولێر