प्रतिगमन सम्मोहन

पुनर्जन्म सम्मोहन (अङ्ग्रेजी: Regression Hypnosis वा Past Life Regression) भनेको सम्मोहन को एक विशेष प्रकार हो जसको माध्यमबाट व्यक्तिलाई उनको वर्तमान जीवनको बाल्यकाल वा पूर्वजन्मको स्मृतिको अन्वेषण गराइन्छ। यो एक चिकित्सीय प्रक्रिया मानिन्छ जसमा सम्मोहन चिकित्सकले ग्राहकलाई गहिरो विश्रामको अवस्थामा पुर्याएर पुराना घटनाहरू, भावनाहरू, वा पूर्वजन्मको अनुभवहरू पुन: अनुभव गर्न सहयोग गर्छन्। नेपाली सन्दर्भमा, यस प्रकारको चिकित्सा पुनर्जन्ममा रहेको सांस्कृतिक विश्वाससँग जोडिएर देखिन्छ।

परिभाषा

पुनर्जन्म सम्मोहन भनेको सम्मोहनको त्रुटिहीन अवस्थाको प्रयोग गरेर मानिसको चेतनालाई समयको पछाडि लैजाने प्रक्रिया हो। यसको उद्देश्य वर्तमान समस्याहरू, फोबिया, र शारीरिक रोगहरूको मूल कारण, जुन पूर्वजन्मको घटनासँग सम्बन्धित हुन सक्छ, पत्ता लगाउनु हो। चिकित्सकहरूको विश्वास छ कि यी दमित स्मृतिहरू बाहिर निकालेर प्रशोधन गर्न सकिएमा व्यक्तिलाई मानसिक र शारीरिक रूपमा स्वस्थ बनाउन सकिन्छ। यसलाई आयु प्रतिगमन (Age Regression) भन्दा फरक मानिन्छ, किनभने आयु प्रतिगमनले मात्र वर्तमान जन्मको बाल्यकालमा फर्किने गर्दछ।

इतिहास

सम्मोहनको प्रयोग पुरानो भए तापनि पुनर्जन्म सम्मोहनको लोकप्रियता २०औं शताब्दीको मध्यपछि बढ्यो।

मोरे बर्नस्टाइन: सन् १९५२ मा, अमेरिकी व्यवसायी मोरे बर्नस्टाइन ले "द सर्च फर ब्राइडी मर्फी" नामक पुस्तक लेखे, जसमा उनले एक महिला (रुथ सिमन्स) लाई सम्मोहन गरेर १९औं शताब्दीको आयरल्याण्डमा ब्राइडी मर्फीको रूपमा बाँचेको अनुभव बयान गरेका थिए। यो पुस्तक अन्तर्राष्ट्रिय बेस्टसेलर बन्यो र पश्चिमा संसारमा पुनर्जन्म सम्मोहनको प्रति चासो जगायो।

ब्रायन वेस: सन् १९८० को दशकमा, अमेरिकी मनोचिकित्सक ब्रायन वेस ले आफ्नो ग्राहक "क्याथरीन" सँग गरेको सम्मोहन चिकित्साको अनुभवलाई "मेनी लाइभ्स, मेनी मास्टर्स" नामक पुस्तकमा लेखे। यो पुस्तकले पुनर्जन्म सम्मोहनलाई चिकित्सीय दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्यो र यसलाई विश्वव्यापी रूपमा लोकप्रिय बनायो।

माइकल न्यूटन: माइकल न्यूटन ले आफ्नो कार्यलाई जीवनबीचको अवस्था (Life Between Lives - LBL) सम्मोहनमा केन्द्रित गरे। उनका पुस्तकहरू "जर्नी अफ द सोल" र "डेस्टिनी अफ द सोल" मा उनले व्यक्तिहरूले सम्मोहनमा पुनर्जन्म हुनुभन्दा पहिलेको आध्यात्मिक अवस्थाको बारेमा दिएको विस्तृत विवरणहरू समावेश गरेका छन्।

डोलोरेस क्यानन: डोलोरेस क्यानन ले क्वान्टम हिलिङ सम्मोहन को विकास गरे र धेरै पुस्तकहरू लेखिन् जसमा उनले पृथ्वी बाहिरका जीवन, भविष्यका दृश्यहरू, र प्राचीन सभ्यताहरूको बारेमा ग्राहकहरूले दिएका "स्मृतिहरू" लाई उल्लेख गरेकी छिन्। उनको कार्यले पुनर्जन्म सम्मोहनको दायरालाई परम्परागत सीमाभन्दा टाढा लगेकी छिन्।

कार्यप्रणाली

पुनर्जन्म सम्मोहन सामान्यतया एक प्रशिक्षित चिकित्सक वा सम्मोहन चिकित्सकद्वारा गराइन्छ। प्रक्रिया निम्न चरणहरूमा हुन्छ:

पूर्व-चर्चा: चिकित्सक र ग्राहकबीच विश्वासको सम्बन्ध कायम गर्ने, उद्देश्य स्पष्ट गर्ने, र डर तथा गलत धारणाहरू हटाउने।
प्रवेश: गाइडेड मेडिटेसन वा सम्मोहन तकनीक प्रयोग गरेर ग्राहकलाई गहिरो विश्राम (ट्रान्स) को अवस्थामा लैजाने।
प्रतिगमन: ग्राहकलाई समयको पछाडि लैजाँदै, पहिलो याद आउने घटनाबाट सुरु गरेर, बाल्यकाल हुँदै, जन्मदिनसम्म लैजाने। त्यसपछि पुनर्जन्मको द्वार (जस्तै अन्धकारो सुरुङ वा प्रकाश) भएर अर्को जीवनमा प्रवेश गराइन्छ।
अन्वेषण: ग्राहकले देखेको दृश्य, अनुभव गरेको भावना, र सम्बन्धित व्यक्तिहरूको बारेमा बयान गर्न लगाइन्छ। चिकित्सकले प्रश्नहरू सोधेर अनुभवलाई गहिरो बनाउँछन्।
समापन र पश्च-चर्चा: ग्राहकलाई सावधानीपूर्वक वर्तमानमा फिर्ता ल्याइन्छ र अनुभवको विश्लेषण गरी वर्तमान जीवनसँगको सम्बन्ध खोजिन्छ।

प्रकारहरू

पुनर्जन्म सम्मोहनका मुख्य तीन प्रकारहरू छन्:

आयु प्रतिगमन (Age Regression): यसमा व्यक्तिलाई वर्तमान जीवनको बाल्यकाल वा किशोरावस्थामा मात्र फिर्ता लगिन्छ। यो प्राय: मनोवैज्ञानिक आघात वा दमित स्मृतिहरू उपचार गर्न प्रयोग हुन्छ।

पूर्वजन्म प्रतिगमन (Past Life Regression - PLR): यो सबैभन्दा सामान्य प्रकार हो जसमा व्यक्तिलाई वर्तमान जन्मभन्दा अगाडिको एक वा धेरै जीवनमा लैजाने प्रयास गरिन्छ।

जीवनबीचको अवस्था प्रतिगमन (Life Between Lives Regression - LBL): यो अत्यन्त गहिरो प्रक्रिया हो जसमा व्यक्तिलाई पूर्वजन्म पनि छोडेर, मृत्यु पछिको आध्यात्मिक अवस्था (देवलोक, आत्माको समूह, गुरुहरूसँगको भेटघाट) अन्वेषण गराइन्छ। माइकल न्यूटनले यसलाई लोकप्रिय बनाए।

वैज्ञानिक दृष्टिकोण

पारम्परिक विज्ञान र मनोविज्ञानले पुनर्जन्म सम्मोहनलाई विवादास्पद मान्दछ। अधिकांश वैज्ञानिकहरू यसलाई अवैज्ञानिक ठान्छन्। उनीहरूको मुख्य तर्कहरू यसप्रकार छन्:

सम्मोहनको अवस्थामा मस्तिष्क कल्पनाशील हुन्छ र व्यक्तिले सिनेमा, किताब, किंवदन्ती, वा सामाजिक संस्कारबाट सिकेका कुराहरूलाई नै वास्तविक स्मृतिको रूपमा अनुभव गर्न सक्छ। यसलाई कन्फ्युजन इफेक्ट भनिन्छ।
चिकित्सकले सोध्ने प्रश्नहरूमा सुझाव (Suggestion) हुन सक्छ, जसले ग्राहकलाई कल्पना गर्न प्रेरित गर्दछ।
पुनर्जन्मको अस्तित्वलाई प्रमाणित गर्ने कुनै पनि वैज्ञानिक प्रमाण छैन।

तर, केही चिकित्सकहरू भन्छन् कि यदि यसबाट ग्राहकको मानसिक वा शारीरिक समस्या (जस्तै अज्ञात डर, दर्द, वा सम्बन्धमा समस्या) ठीक हुन्छ भने यसको चिकित्सीय मूल्य महत्त्वपूर्ण छ।

पुनर्जन्म अनुसन्धान

पुनर्जन्मको अध्ययन गर्ने केही शोधकर्ताहरूले पुनर्जन्म सम्मोहनबाट प्राप्त जानकारीलाई अर्को स्रोतसँग जोडेर प्रमाण खोज्ने प्रयास गरेका छन्। उदाहरणका लागि, सम्मोहनमा कोहीले आफू ऐतिहासिक व्यक्ति भएको बताएमा, त्यो व्यक्तिको इतिहास र सम्मोहनमा दिइएको विवरणमा कति मेल खान्छ भनेर जाँच गरिन्छ। इयान स्टिभेनसन जस्ता शोधकर्ताहरूले नेपाल लगायत विश्वका धेरै ठाउँमा स्वतःस्फूर्त पुनर्जन्म स्मृति (बच्चाहरूले आफैं भन्ने) को अध्ययन गरे, तर उनले सम्मोहनलाई प्रमाणको विश्वसनीय स्रोतको रूपमा स्वीकार गरेनन्।

नेपालमा अभ्यास

नेपालमा, पुनर्जन्म सम्मोहनको अभ्यास सीमित छ तर बढ्दो छ। काठमाडौं उपत्यकामा केही निजी व्यवसायीहरूले यो सेवा दिँदै आएका छन्। यी चिकित्सकहरू प्रायः मनोविज्ञान, परामर्श, वा वैकल्पिक चिकित्सामा पृष्ठभूमि भएका हुन्छन् र उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय तालिमहरू लिएका हुन सक्छन्। नेपाली संस्कृतिमा पुनर्जन्मको अवधारणा हिन्दु र बौद्ध धर्मद्वारा गहिरिएको छ। यहाँका धेरै मानिसहरूले पुनर्जन्ममा विश्वास गर्छन् र यसलाई कर्मको नैतिक नियमसँग जोड्छन्। त्यसैले, पश्चिमा देशहरूभन्दा फरकै रूपमा, नेपालीहरूको लागि पूर्वजन्मको विचार नयाँ वा विरोधाभासी छैन। तर, सम्मोहनको माध्यमबाट यसलाई जाँच्ने प्रयास भने अपेक्षाकृत नयाँ र आधुनिक विधि हो। केही धार्मिक नेताहरू यसलाई सन्देहको दृष्टिले हेर्छन् भने केहीले यसलाई आत्मिक अन्वेषणको एक मार्गको रूपमा स्वीकार्छन्।

कानूनी र नैतिक विचारहरू

नेपालमा पुनर्जन्म सम्मोहनलाई विशेष रूपमा नियमन गर्ने कुनै ठोस कानून छैन। तर, यो अभ्यास निम्न नैतिक सीमाहरूमा बाँधिएको हुनुपर्छ:

सूचित सहमति: ग्राहकलाई प्रक्रियाको सम्पूर्ण जानकारी, सम्भावित जोखिम (भावनात्मक उत्तेजना, झूटा स्मृति निर्माण) र यसको विवादास्पद प्रकृतिको बारेमा स्पष्ट रूपमा बताउनु पर्छ।
योग्यता: चिकित्सकले सम्मोहनको उचित प्रशिक्षण लिएको हुनुपर्छ र गम्भीर मानसिक रोग (जस्तो स्किजोफ्रेनिया) भएका व्यक्तिहरूलाई यो चिकित्सा नदिनु पर्छ।
दुरुपयोग रोकथाम: चिकित्सकले आफ्नो प्रभावको दुरुपयोग गरेर ग्राहकलाई गलत सुझाव दिनु वा आर्थिक शोषण गर्नु हुँदैन।
सीमा: यो चिकित्सा पारम्परिक चिकित्साको विकल्प होइन, पूरक मात्र हो भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ।

नेपालमा, यदि कोई चिकित्सकले आफूलाई "डाक्टर" भनेर चिनाउँछ भने नेपाल मेडिकल काउन्स