هپناسس

Template:Infobox medical condition هيپناسس (انگريزي: Hypnosis) هڪ اهڙي ذهني حالت يا عمل آهي، جنهن ۾ هڪ ماڻهو (هيپنوٽسٽ) ٻي ماڻهو (هيپنوٽائيزڊ سبجڪٽ) جي چيت، احساس ۽ سوچ تي اثر وڌائي ٿو. هي عمل عام طور تي هڪ ساڻس ڳالهائڻ واري عمل، ذهني پڌرائڻ ۽ ڌيان جي طريقن سان ٿيندو آهي، جنهن ۾ ماڻهو جي چيت ۽ سوچ وڌيڪ مرڪوز، قبوليت ۽ تجويز لاءِ تيار ٿيندي آهي. هيپناسس کي ڪڏهن ڪڏهن مصنوعي نيم خواب جي نالي سان به سڏيو وڃي ٿو، پر اهو اصل ۾ نند نه آهي، بلڪه هڪ تبديل ٿيل چيت واري حالت آهي.

وصف

هيپناسس جي حالت ۾، ماڻهو پنهنجي چوڻ تي مڪمل ڪنٽرول رکي ٿو ۽ هو پنهنجي مرضِي سان هن عمل ۾ حصو وٺي ٿو. هيپنوٽسٽ طرفان ڏنل تجويزون (Suggestions) موضوع جي ذهني قبوليت واري حالت ۾ وڌيڪ اثرائتي ٿي سگهن ٿيون. هيپناسس جي هن عمل کي هيپنوٿراپي (Hypnotherapy) جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن اهو علاجي مقصد لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هيپناسس جي ذريعي ماڻهو پنهنجي لاڳاپيل مسئلن، عادتن ۽ ذهني دٻاءَ کي سمجهڻ ۽ انهن تي قابو پائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.

تاريخ

عالمي پسمنظر

هيپناسس جي جديد تاريخ جو آغاز اٺينھين صدي عيسوي ۾ فرانز اينٽن مسمر (Franz Anton Mesmer) سان ٿيو، جنهن مسمرازم (Mesmerism) يا حيواني مقناطيسيت (Animal Magnetism) جو نظريو پيش ڪيو. مسمر جو خيال هو ته هڪ نامعلوم قوت جسم مان گذري ٿي ۽ ان کي صحتمند بنايو ٿي. پر ان وقت جي سائنسدانن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ نائينھين صدي ۾، جيمز بريڊ (James Braid) نالي اسڪاٽش ڊاڪٽر هن عمل جو سائنسي مطالعو شروع ڪيو ۽ پهرين ڀيرو هيپناسس جو لفظ استعمال ڪيو. هن ثابت ڪيو ته هي عمل مسمر جي مقناطيسي قوت سان تعلق نه رکي ٿو، بلڪه اهو هڪ ذهني عمل آهي.

برصغير ۾ هيپناسس جو ارتقا

برصغير ۾، هيپناسس جي عمل سان لاڳاپيل تصور قديم وقتن کان موجود آهن. ڌيان (Meditation)، تنتر (Tantra) ۽ يوجا (Yoga) جي قديم طريقن ۾ ذهني مرڪوزيت ۽ تبديل ٿيل چيت جي حالتن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي جديد هيپناسس سان ڪجهه حد تائين مشابهت رکن ٿا. ان کان علاوه پير-فقيرن ۽ سادھوئن جي تعويذ ۽ دم جي رسمون به هڪ قسم جي تجويز (Suggestion) تي ٻڌل هونديون هيون.

هندستان ۾ جديد هيپناسس جو باقاعدي آغاز وڃي نائينھين ۽ ويھين صدي جي شروعات ۾ ٿيو. ڪلڪتا يونيورسٽي ۾ هيپناسس تي تحقيقات ٿينديون رهيون. پاڪستان ۾، قيام کان پوءِ، هيپناسس جي علم کي نفيسيات (Psychology) جي هڪ شاخ طور تسليم ڪيو ويو. ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد جي يونيورسٽين ۾، خاص طور تي ڪراچي يونيورسٽي جي نفيسيات جي شعبي ۾، هيپناسس تي تعليمي ڪورس ۽ تحقيق جا پروگرام هلندا رهيا آهن.

قسم

هيپناسس جا ڪيترائي قسم آهن، جن ۾ هيٺيان اهم آهن:

روائتي هيپناسس (Traditional Hypnosis): هن ۾ هيپنوٽسٽ هدايتن جي ذريعي موضوع کي هيپنوٽائيز ڪندو آهي. عام طور تي "توهان کي نند اچي رهي آهي" جهڙيون هدايتون ڏنيون وينديون آهن.

ايرڪسنين هيپناسس (Ericksonian Hypnosis): ملٽن ايرڪسن (Milton Erickson) جي ڏنل هن طريقو وڌيڪ ڳالهين ۽ ڪهاڻين تي ٻڌل آهي، جيڪو غيرمستقيم تجويزن تي ڪم ڪري ٿو. هي طريقه علاجي لحاظ کان وڌيڪ اثرائتي سمجهيو ويندو آهي.

خود هيپناسس (Self-Hypnosis): هن ۾ ماڻهو پاڻ کي پاڻ هيپنوٽائيز ڪري ٿو. هن طريقي کي ذهني دٻاءَ کي گهٽائڻ، ورزش ۾ بهتر ڪارڪردگي ۽ بري عادتن کي ترڪ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

ريگريشن هيپناسس (Regression Hypnosis): هن قسم ۾، ماڻهو کي هن جي ماضي، ڪيترن ئي سال پهرين جي واقعن، ۽ حتي ڪه پيشين حياتي (Past Life) تائين واپس وڃڻ ۾ مدد ڏني ويندي آهي. هي طريقو ڪنهن به ذهني صدمي يا ماضي جي ڪنهن ڏکي واقعي کي سمجھڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو ريگريشن هيپناسس.

اين. ايل. پي سان گڏ هيپناسس (Hypnosis with NLP): نرو لينگويسٽڪ پروگرامنگ (Neuro-Linguistic Programming) هيپناسس سان گڏ استعمال ٿيندي آهي، جيڪا سوچ ۽ ڳالهائڻ جي طريقي کي تبديل ڪرڻ تي ڪم ڪري ٿي.

سائنسي تحقيق

سائنس جي دنيا ۾ هيپناسس تي ڪيترائي تحقيق ٿي چڪي آهي. امرڪن سائڪولوجيڪل ايسوسيئيشن (APA) ۽ ورلڊ فيڊريشن آف هيپناسس هن کي علاجي عمل طور تسليم ڪيو آهي. دماغي اسڪين جي مطالعن کان پتو پيو آهي ته هيپناسس جي حالت ۾، دماغ جي ڪجهه خاص علائقن ۾ تبديليون اينديون آهن. مثال طور، اينٽيرير سنگوليٽ ڪورٽيڪس (Anterior Cingulate Cortex) ۽ پريفرنٽل ڪورٽيڪس (Prefrontal Cortex) ۾ سرگرمي تبديل ٿيندي آهي، جيڪا چيت ۽ تجويزن جي قبوليت سان لاڳاپيل آهي.

پاڪستان ۽ هندستان ۾ به هيپناسس تي سائنسي تحقيق ٿيندي رهي آهي. الٽ انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز (AIIMS) ۽ پاڪستان سائڪولوجيڪل ايسوسيئيشن هن بابت تحقيقي مقالا شايع ڪيا آهن. تحقيق موجب، هيپناسس ذهني تڪليف، بيمارين جي نشانين کي گهٽائڻ، ۽ بري عادتن جي تبديلي ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي.

استعمال

هيپناسس جا استعمال تمام گهڻا آهن، جن ۾ هيٺيان شامل آهن:

طبي ۽ نفسياتي علاج (Medical & Psychological Therapy): درد جي انتظام (Pain Management)، بيهوشي جي گهٽتائي، ذهني دٻاءَ (Stress)، بيچيني (Anxiety)، فوبيا (Phobias)، ۽ ماضي جي صدمي (PTSD) جي علاج ۾.

عادتن ۾ تبديلي (Habit Change): سگريٽ نوشي، وزن گهٽائڻ، ناخن چرائڻ، ۽ ٻين غيرضروري عادتن کي ترڪ ڪرڻ ۾.

ڪارڪردگي ۾ اضافو (Performance Enhancement): راندين، پڙهائي، فنڪارن، ۽ سپيڪرن جي پرفارمنس کي بهتر بنايو وڃي ٿو.

قانوني ڌارو (Forensic Use): ڪجهه ملڪن ۾، هيپناسس جي مدد سان گواهن ۽ ملزمين کان معلومات حاصل ڪيون وينديون آهن، پر هي طريقو متنازعہ آهي.

تفريح (Entertainment): اسٽيج هيپناسس جي شو ۾، هيپنوٽسٽ حاضرين کان دلچسپ ڪم ڪرائيندو آهي، پر اهو علاجي هيپناسس کان مڪمل جدا آهي.

پاڪستان ۽ هندستان ۾ قانوني حيثيت

پاڪستان ۾، هيپناسس جي علاجي استعمال تي ڪوبه واضح قومي قانون موجود نه آهي. پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل (PMDC) ۽ پاڪستان سائڪولوجيڪل ايسوسيئيشن صرف لائسنس يافته ڊاڪٽرن ۽ سائڪالاجسٽن کي هيپنوٿراپي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. جيڪڏهن ڪو غير تربيت يافته ماڻهو هيپناسس جو علاج ڪري ۽ نقصان پهچائي، تہ ان خلاف پينل ڪوڊ تحت ڪيس درج ٿي سگهي ٿو. اسٽيج هيپناسس جي شو تي ڪوبه پابندي نه آهي.

هندستان ۾، انڊين ميڊيڪل ايسوسيئيشن (IMA) ۽ انڊين سائڪولوجيڪل ايسوسيئيشن هيپنوٿراپي کي تسليم ڪن ٿا، پر صرف انهن ماھرن لاءِ جيڪي معتبر ادارن مان تربيت حاصل ڪري چڪا هجن. انڊين ميڊيڪل ڪائونسل (MCI) جي هدايتن موجب، صرف MBBS ڊاڪٽر يا رجسٽرڊ سائڪالاجسٽ هن علاج کي استعمال ڪري سگهن ٿا. غير قانوني ۽ غير اخلاقي استعمال خلاف ڪاروائي ڪئي ويندي آهي.

ثقافتي رويو

پاڪستان ۽ هندستان جي سماج ۾ هيپناسس بابت رويو مختلف آهي. ڪجهه ماڻهو هن کي سائنس جي هڪ شاخ سمجهن ٿا، ته ڪجهه ان سان شڪ ۽ بدگماني رکن ٿا. ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ، هيپناسس جو تصور جادو-ٽونو، ڪالا علم يا سحر سان ڳنڍيل آهي، جيڪو غلط آهي. مذهبي حلقن ۾، ڪجهه ماڻهو هن عمل کي شڪ جي نظر سان ڏسندا آهن، جڏهن ته ٻيا ان کي صرف هڪ ذهني علاج سمجهندا آهن، جيڪو مذهب سان متصادم نه آهي.

مٿيانه طب (روحاني علاج) وارا ڪيترائي هيپناسس جي ڪجهه طريقن کي پنهنجي علاج ۾ شامل ڪن ٿا، پر ان کي مختلف نالا ڏين ٿا. اڄ به ڪيترن ئي علائقن ۾، ماڻهو ذهني بيماريون ۽ بري عادتن لاءِ پيرن ۽ فقيرن وٽ وڃن ٿا، جيڪي تعويذ ۽ دم جي صورت ۾، بنيادي طور تي، تجويز (Suggestion) جو ڪم ڪن ٿا.

پاڪستان ۽ هندستان جا مشهور هيپنوٿراپسٽ

پاڪستان ۾، ڊاڪٽر عبدالڪريم ميمڻ (ڪراچي) هيپنوٿراپي جي ميدان ۾ هڪ معتبر نالو آهي. هن ڪيترن ئي سالن تائين هن فن تي ڪم ڪيو آهي ۽ تربيت ڏني آهي. ڊاڪٽر صفدر جاويد (لاهور) به هن شعبي سان وابسته آهن. پاڪستان هيپناسس سوسائٽي به ڪجهه عرصو فعال رهي آهي، جيڪا تربيتي ورڪشاپس جو انعقاد ڪندي آهي.

هندستان ۾، ڊاڪٽر بڌن ڪوٽاري (ممبئي) کي هندستان ۾ جديد هيپنوٿراپي جو اڳواڻ سمجهيو ويندو آهي.