संमोहन

संमोहन (Hypnosis) ही एक मानसिक स्थिती किंवा अशी प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये एखाद्या व्यक्तीची एकाग्रता, लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता आणि कल्पनाशक्ती वाढवून, त्या व्यक्तीच्या अवचेतन मनाशी थेट संवाद साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. या स्थितीत व्यक्ती बाह्य जगापासून काहीसा विलग होऊन, संमोहन करणाऱ्या व्यक्तीच्या (संमोहकाच्या) सूचनांना अधिक खुल्या मनाने आणि सहजतेने प्रतिसाद देते. संमोहन ही निद्रा किंवा बेशुद्ध अवस्था नसून, एक प्रकारची तीव्र एकाग्रता, विश्रांती आणि सुचनाशीलतेची अवस्था आहे.

व्याख्या

संमोहन ही एक मानसशास्त्रीय पद्धत म्हणून ओळखली जाते. यामध्ये संमोहक (Hypnotist) आणि संमोहित (Subject) अशी दोन पक्ष असतात. संमोहक विशिष्ट शब्दरचना, ध्वनी किंवा इतर तंत्रांचा वापर करून संमोहित व्यक्तीला एका परिवर्तित चैतन्याच्या अवस्थेत नेतो. या अवस्थेला संमोहन तब्येत (Hypnotic Trance) असे म्हणतात. या तब्येतमध्ये व्यक्तीचे गंभीर विश्लेषण करण्याचे क्षमता (Critical Faculty) कमी होते आणि ती संमोहकाच्या सूचनांवर विश्वास ठेवण्यास तयार होते. मात्र, हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे की संमोहित व्यक्ती स्वतःच्या इच्छेविरुद्ध काहीही करणार नाही किंवा तिची नैतिक मूल्ये झुगारणार नाही. संमोहन हे मनोचिकित्सा आणि वर्तणूकविषयक उपचारांचा एक भाग म्हणूनही वापरले जाते.

इतिहास

जागतिक संदर्भ

संमोहनाच्या सदृश प्रथा प्राचीन काळापासून अस्तित्वात आहेत. इजिप्त, ग्रीस आणि भारतासह अनेक संस्कृतींमध्ये देवदूत किंवा ऋषिमुनींच्या मंत्रोच्चाराने लोकांना विशेष अवस्थेत नेण्याच्या उल्लेख आढळतात. आधुनिक संमोहनाचा पाया फ्रांझ मेसमर (१८वे शतक) या जर्मन वैद्याने घातला. त्याने 'जीवचुंबकत्व' (Animal Magnetism) या सिद्धांतानुसार उपचार केले, ज्याला 'मेस्मेरिझम' असे नाव मिळाले. नंतरच्या काळात, स्कॉटिश शल्यचिकित्सक जेम्स ब्रेड यांनी १८४२ मध्ये 'हिप्नॉटिझम' हा शब्द प्रथम वापरला आणि या प्रक्रियेचे वैज्ञानिक अभ्यास सुरू केले. २०व्या शतकात, मिल्टन एच. एरिक्सन या अमेरिकन मनोचिकित्सकाने संमोहनाचा मनोचिकित्सेमध्ये प्रभावी वापर केला, ज्याला 'एरिक्सोनियन संमोहन' म्हणून ओळखले जाते.

भारतीय संदर्भ

भारतातील संमोहनाचा इतिहास अतिशय पुरातन आणि समृद्ध आहे. प्राचीन योग आणि तंत्र साहित्यात 'सम्मोहन' किंवा 'वशीकरण' यासारख्या संकल्पनांचा उल्लेख आढळतो. ध्यान, मंत्रजप आणि एकाग्रतेद्वारे चित्तवृत्ती निरोध करणे हे योगदर्शनाचे मूलभूत तत्त्व आहे, जे संमोहनाच्या तब्येतशी साधर्म्य राखते. भारतातील आधुनिक संमोहनाचे श्रेय कलकत्ता विद्यापीठाचे प्राध्यापक डॉ. देवेंद्रनाथ बॅनर्जी यांना दिले जाते. त्यांनी १९व्या शतकाच्या अखेरीस संमोहनावर संशोधन केले आणि लेखन केले. स्वातंत्र्योत्तर काळात, डॉ. बी. एम. हेगडे (बंगळूर) आणि डॉ. जे. ए. भाटिया यांसारख्या मानसोपचारतज्ज्ञांनी संमोहनाचा वैद्यकीय वापर केला आणि त्याचा प्रसार केला.

प्रकार

संमोहनाचे मुख्यत्वे दोन प्रकार पडतात:

प्रत्यक्ष संमोहन (Direct Hypnosis): यामध्ये संमोहक स्पष्ट आणि आदेशात्मक सूचना देतो. उदा., "तुमचे डोळे झोपेच्या ओझ्याने अवजड होत आहेत."
अप्रत्यक्ष संमोहन (Indirect/Ericksonian Hypnosis): यामध्ये कथा, रूपक किंवा परोक्ष पद्धतीने सूचना दिल्या जातात, ज्यामुळे संमोहित व्यक्तीला प्रतिकार वाटत नाही. ही पद्धत मिल्टन एरिक्सन यांनी विकसित केली.

याशिवाय, वापराच्या आधारे खालील प्रकार ओळखले जातात:

चिकित्सकीय संमोहन (Clinical Hypnosis): मानसिक आणि शारीरिक आजारांच्या उपचारासाठी प्रशिक्षित वैद्यकीय व्यावसायिकांद्वारे केले जाणारे संमोहन.
स्वसंमोहन (Self-Hypnosis): एखाद्या व्यक्तीने स्वतःला संमोहनाच्या अवस्थेत नेणे. याचा वापर तणाव व्यवस्थापन, सवयी सुधारणे इत्यादीसाठी केला जातो.
मनोरंजनात्मक संमोहन (Stage Hypnosis): प्रेक्षकांच्या मनोरंजनासाठी मंचावर केले जाणारे संमोहन. यामध्ये संमोहित व्यक्तीकडून विचित्र किंवा मजेदार कृती करवून घेतल्या जातात.
रिग्रेशन संमोहन (Regression Hypnosis): यामध्ये व्यक्तीला तिच्या भूतकाळातील आठवणी, विशेषतः बालपणीच्या अनुभवांकडे किंवा काही तज्ज्ञांच्या मते पूर्वजन्मीच्या आठवणीकडे नेले जाते. याचा उपयोग आजच्या मानसिक समस्यांचे मूळ शोधण्यासाठी केला जातो.

वैज्ञानिक संशोधन

संमोहनाचा मानवी मेंदूवर होणारा परिणाम आधुनिक तंत्रज्ञानाद्वारे अभ्यासला जातो. fMRI आणि EEG सारख्या इमेजिंग तंत्रांद्वारे दाखवून दिले आहे की, संमोहनाच्या तब्येतमध्ये मेंदूच्या विशिष्ट भागांची क्रियाकलाप पातळी बदलते. उदाहरणार्थ, डोर्सोलॅटरल प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स (जो निर्णय घेण्यासाठी जबाबदार आहे) त्याची क्रिया कमी करतो, तर सॅलिएंट नेटवर्क (जो आतील आणि बाह्य उद्दीपनांमध्ये फरक करतो) त्याची कार्यक्षमता बदलते. यामुळे व्यक्ती संमोहकाच्या सूचनांकडे अधिक लक्ष देतात आणि बाह्य व्यत्ययांकडे दुर्लक्ष करते. वेदनानियंत्रण, तणाव आणि चिंताविकार, धूम्रपान सारख्या व्यसनांवर उपचार करण्यासाठी संमोहन प्रभावी आहे, असे अनेक संशोधनात्मक अहवाल सांगतात. भारतातही, एम्स, दिल्ली आणि निमहॅन्स सारख्या संस्थांमध्ये संमोहनावर संशोधन चालू आहे.

उपयोग

संमोहनाचे वैद्यकीय आणि मानसशास्त्रीय क्षेत्रात विविध उपयोग आहेत:

मानसिक आरोग्य: चिंताविकार, नैराश्य, भीती (फोबिया), तणाव व्यवस्थापन, निद्रानाश यांच्यावर उपचार.
व्यसनमुक्ती: धूम्रपान, मद्यपान, अन्नाचे व्यसन यावर नियंत्रण.
वेदनानियंत्रण: दातांच्या उपचारात, प्रसूतीत, कर्करोगाच्या वेदना यांसाठी संमोहन वापरले जाते.
क्रीडा मानसशास्त्र: खेळाडूंची एकाग्रता आणि कामगिरी सुधारण्यासाठी.
शिक्षण: स्मरणशक्ती वाढवणे, परीक्षेचा तणाव कमी करणे.
वर्तणूक बदल: वजन कमी करणे, नखे खाणे, केस तोडणे यासारख्या वाईट सवयी सोडवणे.

भारतात, भारतीय संमोहन संस्था (इंडियन सोसायटी ऑफ हिप्नॉसिस), हिप्नॉसिस फाउंडेशन ऑफ इंडिया आणि अखिल भारतीय संमोहन संघ यासारख्या संस्था संमोहनाचे प्रशिक्षण आणि प्रसार करतात.

भारतातील कायदेशीर स्थिती

भारतात, संमोहन ही एक मान्यताप्राप्त चिकित्सकीय पद्धत आहे, परंतु ती केवळ प्रशिक्षित आणि मान्यताप्राप्त वैद्यकीय व्यावसायिकांद्वारेच केली जाऊ शकते. भारतीय वैद्यकीय परिषद (Medical Council of India) च्या नियमांनुसार, केवळ MBBS, BDS, किंवा मानसशास्त्रातील पदवीधर (M.Phil किंवा PhD) अश्या व्यक्तीच संमोहनाचा चिकित्सकीय वापर करू शकतात. मनोरंजनात्मक संमोहनासाठी कोणतीही विशिष्ट परवानगी आवश्यक नसली, तरी ते करणार्या व्यक्तीने नैतिक मर्यादांचे पालन करणे आवश्यक आहे. कोणत्याही प्रकारचा गैरवापर किंवा फसवणूक केल्यास, भारतीय दंड संहितेखाली तक्रार दाखल करता येते. काही राज्यांमध्ये, अंधश्रद्धा निर्मूलन समित्यांनी संमोहनाच्या गैरवापराविरुद्ध जनजागृती केली आहे.

सांस्कृतिक दृष्टिकोन

भारतीय समाजात संमोहनबद्दल मिश्रित अभिप्राय आढळतात. एकीकडे, योग, ध्यान आणि अध्यात्माशी त्याचे नाते जोडले जाते, त्यामुळे ते स्वीकार्य मानले जाते. दुसरीकडे, चमत्कार, जादूटोणा आणि अंधश्रद्धेशी संमोहनाचा गैरसमज होतो. हिंदी चित्रपट आणि टेलिव्हिजन मालिकांमध्ये संमोहनाचे अतिनाट्यपूर्ण आणि अवास्तव चित्रण केले जाते, ज्यामुळे सामान्य जनतेमध्ये भीती आणि गैरसमज निर्माण होतात. मात्र, शहरी भागात शैक्षणिक स्तर वाढल्यामुळे आणि मानसिक आरोग्याविषयी जागरुकता वाढल्यामुळे, चिकित्सकीय संमोहनाचे महत्त्व हळूहळू पटत चालले आहे. ग्रामीण भागात अजूनही 'सम्मोहन' हा शब्द वशीकरण किंवा जादूगारीशी जोडला जातो.

भारतातील काही प्रसिद्ध तज्ज्ञ

डॉ. देवेंद्रनाथ बॅनर्जी: भारतातील आधुनिक संमोहनाचे जनक.
डॉ. बी. एम. हेगडे: बंगळूर येथील प्रसिद्ध मनोचिकित्सक आणि संमोहन तज्ज्ञ.
डॉ. एस. के. रामचंद्र राव: मानसशास्त्रज्ञ आणि संमोहनावर अनेक मराठी/हिंदी पुस्तके लिहिणारे लेखक.
डॉ. नलिनी अहिरे: मुंबईतील मानसोपचारतज्ज्ञ, ज्यांनी बालसंमोहनावर विशेष कार्य केले आहे.
डॉ. सतीश गुजराथी: पुण्यातील मन